Краткий конспект
Обзор разделов для повторения. Подробные объяснения и упражнения — в учебниках, перечисленных внизу страницы.
Содержание конспекта
Маўленне, тэкст, стылістыка
Тэма паказвае, пра што ідзе гаворка, асноўная думка — што аўтар хоча паведаміць або даказаць. Сказы тэксту звязваюцца паводле сэнсу і граматычна: паўторамі, сінонімамі, займеннікамі, злучнікамі, адзінствам часавых форм. Абзац звычайна раскрывае мікратэму.
Апавяданне перадае паслядоўнасць падзей, апісанне — прыметы, разважанне — тэзіс, доказы і вывад. Стыль вызначаюць па сферы ўжывання, мэце, адрасаце і моўных сродках. Навуковы тэкст імкнецца да дакладнасці і лагічнасці, афіцыйна-справавы — да стандартнасці і рэгламентацыі, публіцыстычны спалучае паведамленне з уздзеяннем; мастацкі стварае вобраз, гутарковы абслугоўвае неафіцыйныя зносіны.
Фанетыка, арфаэпія, правапіс
Гук вымаўляюць і чуюць, літару пішуць і бачаць. Колькасць гукаў і літар можа не супадаць: дз і дж могуць абазначаць адзін гук, мяккі знак і апостраф асобнага гука не маюць. Літары е, ё, ю, я ў пэўных пазіцыях абазначаюць спалучэнне [й] з галосным, пасля зычнага могуць паказваць яго мяккасць.
Беларускае аканне адлюстроўваецца на пісьме паводле правіл: вада — воды. Пры яканні е, ё ў першым складзе перад націскам у адпаведных умовах пераходзяць у я: лес — лясы. Спачатку знаходзяць націск і перад націскны склад, потым правяраюць выключэнні і асаблівасці запазычаных слоў.
Дзеканне і цеканне — пераход мяккіх [д’], [т’] у [дз’], [ц’]: вада — вадзе, хата — хаце. Зацвярдзелыя зычныя ў беларускай мове не маюць мяккай пары. Асіміляцыя па звонкасці і глухасці, падоўжаныя зычныя, прыстаўныя гукі патрабуюць асобных правіл вымаўлення і напісання.
У і ў адрозніваюць з улікам гукавой пазіцыі і выключэнняў; пасля галоснага ў тыповых выпадках пішацца ў: жыве ў Мінску. Апостраф раздзяляе зычны і ётавую літару: пад’езд. Мяккі знак паказвае мяккасць або раздзяляльнасць у прадугледжаных правілам пазіцыях. Напісанне вялікай літары, разам, асобна і праз злучок вызначаецца тыпам назвы, часцінай мовы і будовай слова.
Крыніца: Валочка і інш. Беларуская мова, 10 клас, раздзелы фанетыкі і арфаграфіі.
Лексіка і фразеалогія
Прамое значэнне непасрэдна называе прадмет або прымету; пераноснае ўзнікае праз падабенства або іншую сувязь. У мнагазначнага слова значэнні звязаныя, у амонімаў супадае форма розных слоў. Сінонімы блізкія, антонімы супрацьлеглыя па значэнні. Паронімы падобныя па гучанні, але адрозніваюцца значэннем і спалучальнасцю.
Фразеалагізм — устойлівае спалучэнне з цэласным значэннем. Яго не заўсёды можна перакласці або замяніць асобныя кампаненты літаральна. Лексічную норму правяраюць паводле кантэксту і слоўніка, а не праз падабенства з рускай мовай.
Марфеміка і словаўтварэнне
Корань аб’ядноўвае роднасныя словы, прыстаўкі і суфіксы ўдзельнічаюць ва ўтварэнні слоў, канчатак выражае граматычныя значэнні. Аснова — частка слова без канчатка; нулявы канчатак адрозніваюць ад яго адсутнасці ў нязменных слоў.
Формы аднаго слова не з’яўляюцца новымі аднакаранёвымі словамі. Пры словаўтваральным разборы знаходзяць найбліжэйшае ўтваральнае слова і называюць сродак: прыстаўку, суфікс, постфікс, складанне асноў, абрэвіяцыю. Чаргаванне ў корані не азначае, што словы перасталі быць роднаснымі. Пасля прыставак асобна правяраюць напісанне і, ы, й і зычных на мяжы марфем.
Назоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеннік
Назоўнік называе прадмет у граматычным сэнсе; мае род, лік, склон і тып скланення. Для канчатка патрэбныя склон і аснова, а не толькі пытанне. Род і лік у беларускай і рускай мовах часам не супадаюць, таму пераклад не замяняе граматычнага разбору. Уласныя назвы, адушаўлёнасць, канкрэтнасць і абстрактнасць вызначаюць па значэнні і паводзінах у сказе.
Прыметнік называе прымету і дапасуецца да назоўніка. Якасныя прыметнікі могуць утвараць ступені параўнання, адносныя абазначаюць сувязь з матэрыялам, часам і іншымі адносінамі, прыналежныя — прыналежнасць. Не трэба адначасова ўжываць два сродкі адной ступені параўнання. У правапісе правяраюць суфіксы, н/нн, складаныя прыметнікі і не.
Лічэбнікі бываюць колькасныя і парадкавыя; у састаўных формах трэба ведаць, якія кампаненты скланяюцца. Зборныя лічэбнікі спалучаюцца не з усімі назоўнікамі. Займеннікі ўказваюць на прадмет, прымету або колькасць; іх разрад вызначаюць па значэнні. У адмоўных займенніках на напісанне ўплывае націск і наяўнасць прыназоўніка.
Дзеяслоў і яго формы, прыслоўе, службовыя словы
Дзеяслоў характарызуюць трыванне, пераходнасць, зваротнасць, спражэнне, лад, час, асоба і лік. Для асабовага канчатка спачатку вызначаюць спражэнне з улікам выключэнняў. Дзеепрыметнік спалучае прыметы дзеяслова і прыметніка, дзеепрыслоўе абазначае дадатковае дзеянне. Асноўнае і дадатковае дзеянні ў правільным сказе павінны мець аднаго ўтваральніка.
Прыслоўе — нязменная часціна мовы, якая называе прымету дзеяння або іншай прыметы. Прыназоўнік звязвае словы і патрабуе склонавай формы; злучнік звязвае аднародныя члены або часткі складанага сказа; часціца ўносіць адценне ці ўтварае форму. Выклічнік выражае пачуццё або пабуджэнне. Пры вызначэнні часціны мовы ўлічваюць функцыю ў канкрэтным сказе.
Сінтаксіс і пунктуацыя
Словазлучэнне мае галоўнае і залежнае слова; асноўныя віды сувязі — дапасаванне, кіраванне, прымыканне. У сказе знаходзяць дзейнік і выказнік, затым даданыя члены. Аднасастаўны сказ не абавязкова няпоўны: яго будова можа не патрабаваць другога галоўнага члена.
Аднародныя члены адносяцца да аднаго слова і выконваюць аднолькавую функцыю. Адасабленне азначэнняў, прыдаткаў і акалічнасцей залежыць ад іх будовы, пазіцыі і значэння. Зваротак называе адрасата, пабочныя словы перадаюць адносіны да паведамлення; яны не ўваходзяць у граматычную аснову.
У складаным сказе спачатку вызначаюць межы частак і тып сувязі: злучальная, падпарадкавальная, бяззлучнікавая. Пры некалькіх даданых частках будуюць схему падпарадкавання. У бяззлучнікавым сказе знак выбіраюць па сэнсавых адносінах. Пры простай мове і цытаванні ўлічваюць размяшчэнне слоў аўтара і захоўваюць дакладнасць цытаты.
Крыніца: Валочка і інш. Беларуская мова, 11 клас, сінтаксіс і пунктуацыя.